Àwọn ìbéèrè tí a sábà máa ń béèrè
Nípa ìwé gbèsè Tí a tẹ̀ jáde: November 16, 2023

Ní ṣókí, ìpín jẹ́ apá ohun ìní tí ilé-iṣẹ́ ń tú jáde láti rí olú-owó ìpín; olùdókòwò nínú ìpín ní apá ilé-iṣẹ́ náà. Ilé-iṣẹ́, ìjọba ìbílẹ̀, ìpínlẹ̀ àti Ìjọba Àpapọ̀ ń tú ìwé gbèsè jáde gẹ́gẹ́ bí gbèsè. Ó dà bí awin báńkì níbi tí ilé-iṣẹ́ jẹ olùdókòwò ní èlé déédéé jálẹ̀ àkókò rẹ àti ìsanpadà olú-owó ní ìparí. Ìpín kò ní àkókò ìparí; ìwé gbèsè ní àkókò ìparí. Ìpèsè àti ìbéèrè sábà ń pinnu iye ìpín: ìbéèrè tó pọ̀, bíi nítorí èrè àwọ̀n tí a retí pé yóò dàgbà, ń gbé iye sókè. Ìyípadà èlé àti àwọn nǹkan mìíràn ń pinnu iye ìwé gbèsè; ìdínkù ìfojúsùn ìfikún owó lè gbé iye ìwé gbèsè tó wà sókè. Iye àti èlé ń lọ ní ìhà òdì: bí èlé bá ga, iye ìwé gbèsè tó wà á lọ sílẹ̀. Iye ìwé gbèsè tó wà sinmi lórí èlé lọ́wọ́lọ́wọ́. Bí èlé bá ga, iye rẹ á dín nítorí èlé rẹ kéré sí ti ìfilọ́lẹ̀ tuntun. Bí èlé bá dín, iye rẹ á ga nítorí èlé rẹ pọ̀ sí ti tuntun. Iye tún ń yí padà gẹ́gẹ́ bí ewu tí a rí nínú gbèsè àjọ náà.

• Èlé tó ti kójọ – Èlé tí a ti rí lórí ìwé ẹ̀rí ìdókòwò ṣùgbọ́n tí a kò tíì san fún olùdókòwò, ìyẹn èlé tó kójọ títí di ọjọ́ kan láàárín ọjọ́ ìsan èlé tó kọjá àti èyí tó kàn.
• Ìwé gbèsè – Ìwé ẹ̀rí ìdókòwò tí a lè ṣòwò, tí olùyáwó (olùtújáde ìwé gbèsè) fi jáde gẹ́gẹ́ bí àdéhùn láti san gbogbo owó àti èlé padà fún ayánilówó (oníwé gbèsè) jálẹ̀ àkókò rẹ. Ní Nàìjíríà, a lè fi hàn sí gbogbo ènìyàn, ìyẹn fi sí ọjà pàṣípààrọ̀ fún òwò, tàbí ta á ní àdáni fún olùdókòwò tó péye bíi àjọ, àpò owó ìfẹ̀yìntì, báńkì àti ẹni ọlọ́rọ̀.
• Ìwé gbèsè tí olùtújáde lè pè padà – Ìwé gbèsè tí olùtújáde lè san padà ṣáájú ọjọ́ ìparí ní iye pàtó tó dọ́gba tàbí ju iye orúkọ lọ. Èyí ń dáàbò bo olùtújáde: bí èlé bá dín, ó lè pè ìwé gbèsè padà, san án, kí ó sì tú òmíràn jáde pẹ̀lú èlé kékeré. Olùdókòwò yóò gba olú-owó ṣáájú àkókò tó retí, ó sì lè ní láti tún un doko pẹ̀lú èlé kékeré.
• Ìwọ̀n èlé ìwé gbèsè – Èlé ọdún gẹ́gẹ́ bí ìdá iye orúkọ ìwé gbèsè, tó ń pinnu èlé tí a san fún olùyáwó ní àkókò déédéé. A lè san èlé ní mẹ́ta oṣù, ààbọ̀ ọdún tàbí lọ́dọọdún. Èlé tún lè jẹ́ òdo, tí a fi ta ìwé gbèsè ní kéré sí iye orúkọ, tí a sì san iye orúkọ ní ìparí láìsan èlé; èyí lè bá ìnáwó Shariah mu.
• Fífi ìgbẹ́kẹ̀lé gbèsè lágbára – Ọ̀nà tí olùtújáde ń gbà mú ìgbẹ́kẹ̀lé agbára ìsanpadà rẹ pọ̀ sí i. Àfikún ohun ìdúró, ìṣeduro tàbí ìdánilójú ẹlòmíràn ń jẹ́ kí ayánilówó (olùdókòwò) ní ìdánilójú pé olùyáwó (olùtújáde) yóò san èlé àti olú-owó ní àkókò. Ó ń dín ewu gbèsè/àìsanwó kù, ń gbé ìwọ̀n ìgbẹ́kẹ̀lé sókè, ó sì ń dín èlé kù.
• Àjọ ìwọ̀n ìgbẹ́kẹ̀lé gbèsè (CRA) – Ilé-iṣẹ́ tó ń ṣàyẹ̀wò agbára ìsanpadà ilé-iṣẹ́ tàbí ìwé ẹ̀rí ìdókòwò, tí ó sì ń fi ìwọ̀n kan hàn. CRA tó ń ṣiṣẹ́ gbọdọ̀ ní ìwé àṣẹ SEC Nigeria.
• Àìsanwó – Bí olùtújáde kò ṣe san olú-owó tàbí èlé ní àkókò tó yẹ.
• Ẹ̀dínwó – Nígbà tí iye orúkọ ìwé gbèsè ga ju iye ọjà rẹ lọ. Fún àpẹẹrẹ, ìwé gbèsè iye orúkọ N100,000 tí iye rẹ jẹ́ N 98,000 ń ṣòwò ní ẹ̀dínwó 2%: N 100,000 –N 98,000)/ N 100,000 = ẹ̀dínwó 2%.
• Ìwé gbèsè FGN – Ìwé gbèsè Ìjọba Àpapọ̀ Nàìjíríà.
• Olùtújáde – Àjọ tó ń rí olú-owó nípasẹ̀ ìtújáde ìwé gbèsè, tó ń yá owó lọ́wọ́ àwọn olùdókòwò.
• Olú-owó (iye orúkọ tàbí ìpìlẹ̀) – Owó tí a yá tí olùtújáde ń san èlé lé lórí; a ń san olú-owó ní ìparí tàbí ìsanpadà ìwé gbèsè.
• Ìwé àlàyé ìfilọ́lẹ̀ – Bí gbogbo ìwé ẹ̀rí ìdókòwò tí a ń ṣòwò ní gbangba ní Nàìjíríà, ìwé gbèsè ilé-iṣẹ́ àti ìpínlẹ̀ ní ìwé àlàyé fún olùdókòwò. Ó lè jẹ́ ìwé títẹ̀ tàbí oníná, tó ń pè gbogbo ènìyàn láti forúkọ sí tàbí ra ìpín, ìwé gbèsè àti ìwé ẹ̀rí ìdókòwò tí a fọwọ́ sí àti ètò mìíràn. Ó ń ṣàlàyé bí ìdókòwò ṣe ń ṣiṣẹ́. Ó yẹ kó sọ gbogbo ohun tí o nílò nípa ilé-iṣẹ́ olùtújáde, ohun tí yóò fi owó rẹ ṣe àti àdéhùn ìdókòwò. A gbọdọ̀ forúkọsílẹ̀ ìwé àlàyé lọ́dọ̀ SEC kí a tó lò ó láti gba owó olùdókòwò. Ṣùgbọ́n èyí kò túmọ̀ sí pé SEC ti ṣàyẹ̀wò tàbí fọwọ́ sí ìdókòwò náà lọ́nà èyíkéyìí.
• Àṣẹ ẹ̀tọ́ títà padà – Ìwé gbèsè lè fún olùdókòwò ní ẹ̀tọ́ láti ta á padà fún olùtújáde ní iye àti ọjọ́ pàtó ṣáájú ìparí. Olùdókòwò sábà ń lo ẹ̀tọ́ yìí nígbà tó nílò owó tàbí tí èlé bá ga, kí ó lè tún owó náà doko ní èlé gíga. Nítorí ẹ̀tọ́ yìí ń dáàbò bo olùdókòwò, irú ìwé gbèsè náà sábà ń fúnni ní èrè ọdún tó kéré sí èyí tó jọ ọ́ tí kò ní ẹ̀tọ́ náà, gẹ́gẹ́ bí àpèsè fún olùtújáde.
• Ọjọ́ ìsanpadà tàbí ìparí – Ọjọ́ tí olùtújáde gbà láti san olú-owó padà.
• Ìwé gbèsè tí a fi ohun ìdúró gbè lẹ́yìn – Ìwé gbèsè tó ní ohun ìdúró. Bí olùtújáde kò bá sanwó, ẹni tó ní gbèsè tó ní ohun ìdúró ní ẹ̀tọ́ àkọ́kọ́ sí ohun náà. “Ìwé gbèsè tí ohun ìní gbè lẹ́yìn” àti “tí ilé tàbí ilẹ̀ gbè lẹ́yìn” jẹ́ àpẹẹrẹ.
• Olùtọ́jú ìgbẹ́kẹ̀lé – Àjọ, tó sábà jẹ́ báńkì, tí olùtújáde yàn láti tọ́jú owó àti láti ṣojú àwọn oníwé gbèsè ní òfin. A ń yàn wọn láti jẹ́rìí títẹ̀lé àdéhùn ìgbẹ́kẹ̀lé àti láti ṣojú oníwé gbèsè ní mímú àdéhùn wọn pẹ̀lú olùtújáde ṣẹ.
• Ìlà èlé sí àkókò – Ìbáṣepọ̀ láàárín èlé (èrè tàbí iye owó yíyá) àti àkókò tó kù sí ìparí gbèsè, tí oríṣiríṣi èlé àti àkókò ìwé gbèsè ìjọba àpẹẹrẹ ń dá. Ìlà yìí ni ìpìlẹ̀ fún fífi iye sí ohun èlò gbèsè mìíràn.

• Ìwé gbèsè ilé-iṣẹ́ ni ilé-iṣẹ́ gbogbo ìwọ̀n ń tú jáde. Àwọn oníwé gbèsè kì í ṣe onílé-iṣẹ́. Ṣùgbọ́n bí ilé-iṣẹ́ bá ní ìṣòro owó tí a sì ní láti tú u ká, a gbọdọ̀ san gbogbo owó oníwé gbèsè kí onípín tó rí ohunkóhun. Bí ilé-iṣẹ́ bá kuna ní ìsanwó ìwé gbèsè, oníwé gbèsè èyíkéyìí lè béèrè ní ilé-ẹjọ́ kí a kéde ilé-iṣẹ́ náà di aláìlè san gbèsè. SEC Nigeria ń ṣàbójútó ìwé gbèsè ilé-iṣẹ́ gbogbogbò; SEC Nigeria kì í ṣàbójútó ìwé gbèsè ilé-iṣẹ́ àdáni.
• Ìwé gbèsè ìjọba abẹ́ àpapọ̀ tàbí ìpínlẹ̀ ni ìpínlẹ̀ ń tú jáde; a tún ń pè é ní ìwé gbèsè ìjọba ìbílẹ̀ ní àwọn apá ayé kan. Agbára gbígba owó-orí ìpínlẹ̀ ń gbè díẹ̀ lẹ́yìn, nígbà tí àwọn mìíràn sinmi lórí owó wọlé fún èlé àti olú-owó. Ọ̀pọ̀ ìwé gbèsè ìpínlẹ̀ ní Nàìjíríà, ní tòótọ́ gbogbo rẹ̀ àfi ti Lagos, ní Àṣẹ Ìsanwó Dúdúró tí A Kò Lè Fagilé (ISPO), ohun èlò fífi ìgbẹ́kẹ̀lé gbèsè lágbára tí ìdánilójú àti agbára ìsanwó Ìjọba Àpapọ̀ gbè lẹ́yìn. Èyí ń gbé ìwọ̀n ìgbẹ́kẹ̀lé ohun èlò náà sókè, ó sì ń mú un wù olùdókòwò.
• Ìwé gbèsè FGN (Federal Government of Nigeria) ni Ìjọba Àpapọ̀ Nàìjíríà ń tú jáde.

Káàkiri ayé, ìwé gbèsè sábà ní àkókò tó tó ọdún 30. Ní Nàìjíríà, ti FGN bẹ̀rẹ̀ láti oṣù díẹ̀ sí ọdún 20. Ti ilé-iṣẹ́ àti ìpínlẹ̀ lè tó ọdún 7, ṣùgbọ́n ó tún lè gùn jù bẹ́ẹ̀ lọ.

Bí ìpín, a lè kó ìwé gbèsè sínú ètò ìdókòwò àpapọ̀ tàbí àpò owó àpapọ̀. Èyí jẹ́ ọ̀nà tó dára fún olùdókòwò kọ̀ọ̀kan láti jẹ́ kí olùṣàkóso tó ní ìrírí yan ìwé gbèsè ilé-iṣẹ́ àti mìíràn tó dára jù lọ. Àpò owó ìwé gbèsè tún lè dín ewu kù nípasẹ̀ pínpín ìdókòwò sí onírúurú. Bí bẹ́ẹ̀ kọ́, kan sí ilé alátàáro rẹ fún àlàyé rírà. Rántí pé àwọn ẹyọ ìwé gbèsè tí a ń ta jẹ́ ìwọ̀n ńlá tí ó nílò owó ìdókòwò púpọ̀. A lè ra ìwé gbèsè ní ọjà pàṣípààrọ̀ ìwé ẹ̀rí ìdókòwò tàbí ọjà àdéhùn tààrà ní Nàìjíríà.

A ń retí kí gbogbo àjọ tó gba owó láti ọjà fi ìròyìn òfin lórí lílo owó ìtújáde sílẹ̀ fún àyẹ̀wò Ìgbìmọ̀. A ń ṣàyẹ̀wò rẹ fún ìbámu pẹ̀lú ètò lílo owó tí a fọwọ́ sí nínú ìwé ìfilọ́lẹ̀. Lẹ́yìn náà a ń ṣàyẹ̀wò ní ibi iṣẹ́ láti jẹ́rìí àlàyé náà, a sì ń fi ìjìyà tó yẹ kan yíyà kúrò nínú ètò. Ìgbìmọ̀ lè gba amòye mìíràn láti ṣètìlẹ́yìn.

• Ká sọ pé ilé-iṣẹ́ fẹ́ kọ́ ọ́fíìsì tuntun, ra ẹ̀rọ ìṣelọpọ tàbí ọkọ̀ òfuurufú. Ó lè rí owó fún àwọn iṣẹ́ yìí láìdín ìdá ohun ìní àwọn onípín kù nípasẹ̀ ìtújáde ìpín tuntun. Báńkì lè yá ilé-iṣẹ́ ní owó, ṣùgbọ́n lónìí àwọn awin náà sábà ní àkókò kúkúrú àti èlé gíga. Ọ̀nà tó sábà din owó jù ni títújáde tàbí títà ìwé gbèsè. Àjọ náà yóò gbà láti san èlé kan, kí ó sì san ìwé gbèsè padà tàbí rà á padà ní ọjọ́ iwájú, tí a ń pè ní ọjọ́ ìsanpadà tàbí ìparí.
• Tàbí ìjọba ìpínlẹ̀ bíi Ebonyi lè nílò láti kọ́ ilé-ẹ̀kọ́ tuntun, tún tàbí kọ́ ọ̀nà, tàbí tún ètò ìdọ̀tí omi ṣe.
• Ìjọba Àpapọ̀ Nàìjíríà ń tú ìwé gbèsè jáde láti san àìtó ìnáwó. A ka ìwé gbèsè FGN sí èyí tó ní ààbò ju ti ilé-iṣẹ́ lọ, nítorí náà èlé rẹ kéré sí ti ilé-iṣẹ́ tó ní àkókò kan náà. Ìwé gbèsè ìjọba kò ní owó-orí. Ààrẹ ti fọwọ́ sí ìdáríjì owó-orí tí a ń dúró de àtẹ̀jáde rẹ nínú ìwé ìròyìn òfin, kí GBOGBO ìwé gbèsè lè ní ìtọ́jú owó-orí kan náà bí ti FGN.

• Ó din owó ju awin báńkì lọ, pẹ̀lú owó iṣẹ́, ìsan gbèsè àti ìnáwó. Rántí pé ìnáwó tí ilé-iṣẹ́ ṣe láti wọ ọjà fún ìtújáde ìwé gbèsè jẹ́ ẹ̀ẹ̀kan, a sì yẹ kí a pín in jálẹ̀ ọdún ìwé gbèsè náà.
• Ìnáwó àkókò gígùn wà, tó ju àkókò awin báńkì (tó sábà jẹ́ ọdún kan tàbí méjì) tàbí ìtújáde ìwé gbèsè òwò (kéré sí oṣù mẹ́sàn-án) lọ.
• Ìdáríjì owó-orí yóò fún olùtújáde àti olùdókòwò ní àǹfààní owó-orí.
• Ìtújáde ìwé gbèsè kì í dín ìdá ohun ìní àwọn onípín tó wà kù.
• A lè tú jáde nípasẹ̀ ìforúkọsílẹ̀ ìpamọ́ ìtújáde, ìyẹn ètò ìwé gbèsè àkókò àárín: tú apá àkọ́kọ́ jáde báyìí, kí a sì tú àwọn apá mìíràn jáde láàárín ọdún méjì, bíi nígbà tí èlé bá dín, pẹ̀lú èlé tó kéré.
• Ìfihàn sí gbogbo ènìyàn àti ìbáṣepọ̀ gbogbogbò ilé-iṣẹ́ á pọ̀ sí i; a lè ṣòwò tàbí fi sí ọjà pàṣípààrọ̀.

• Ìṣàn owó wọlé: A ń san èrè tí a lè fojú sọ́nà fún ní àkókò déédéé, ìyẹn èlé, a sì ń san olú-owó padà ní ìparí. Ìwé gbèsè ilé-iṣẹ́ àti ìpínlẹ̀ sábà ń san èrè tó ga ju ti FGN àti ìfowópamọ́ báńkì lọ, ṣùgbọ́n ewu lè ga pẹ̀lú.
• Oríṣiríṣi: Ìwé gbèsè ilé-iṣẹ́ àti ìpínlẹ̀ ń mú ìwọ̀ntúnwọ̀nsì wá sínú àkójọpọ̀ ìdókòwò tó pọ̀ sí ìpín. Wọ́n ń fúnni ní yíyan ẹ̀ka, ètò àti agbára gbèsè onírúurú láti mú àfojúsùn ìdókòwò ṣẹ. Àwọn àjọ bíi àpò owó ìfẹ̀yìntì àti ìṣeduro ní ojúṣe pàtó ní ọjọ́ iwájú, wọ́n sì lè so ọjọ́ ojúṣe pọ̀ mọ́ ọjọ́ ìparí ohun ìní.
• Ààbò: A ń ṣàyẹ̀wò ìwé gbèsè ilé-iṣẹ́ àti ìpínlẹ̀, a sì ń fún wọn ní ìwọ̀n gẹ́gẹ́ bí ìtàn gbèsè àti agbára ìsanpadà. Bí ìwọ̀n bá ga, ààbò ìdókòwò á pọ̀ gẹ́gẹ́ bí ó ṣe ṣeé ṣe láti san olú-owó àti èlé. Bí ilé-iṣẹ́ bá di aláìlè san gbèsè, a ń san ayánilówó ṣáájú onípín. Ní ipò tó burú jù, ayánilówó sábà ń gba apá owó rẹ padà, nígbà tí onípín lè pàdánù gbogbo owó rẹ.
• Ìṣètò ìṣẹ̀lẹ̀ ìgbésí ayé: A ń ra ìwé gbèsè èlé òdo ní ẹ̀dínwó sí iye orúkọ, a sì ń gba olú-owó àti èlé tó kójọ ní ìparí. A lè fi ìdókòwò yìí san apá ẹ̀kọ́ yunifásítì ọmọ, ìgbéyàwó tàbí ìfẹ̀yìntì. Ní ìfẹ̀yìntì, ìwé gbèsè tó ní èlé ń fúnni ní owó wọlé déédéé.

Ààrẹ fọwọ́ sí ìdáríjì owó-orí ìwé gbèsè ní Oṣù Kẹta 2010. Ó ṣeni láàánú pé a kò tíì tẹ̀ ẹ́ jáde nínú ìwé ìròyìn òfin Nàìjíríà. Ó pèsè àǹfààní tó dọ́gba fún olùtújáde àti olùdókòwò nínú ìwé gbèsè ilé-iṣẹ́ àti ìpínlẹ̀ bíi ti Ìjọba Àpapọ̀. Ìpínlẹ̀ àti ilé-iṣẹ́ yóò lè rí olú-owó gígùn nípasẹ̀ ìwé gbèsè ní owó tó din ju bí ìdáríjì kò bá sí lọ. Gbogbo ìwé gbèsè ìpínlẹ̀, ilé-iṣẹ́, àjọ àárín orílẹ̀-èdè, oríṣiríṣi ìwé gbèsè ilé/ilẹ̀ àti ìwé ẹ̀rí ìdókòwò tí ohun ìní gbè lẹ́yìn yóò bọ́ lọ́wọ́ owó-orí. Èyí yóò fún olùdókòwò ní àṣàyàn púpọ̀ àti àǹfààní pínpín ìdókòwò sí oríṣiríṣi.

Àwọn àǹfààní ní:

(1) Olùtújáde yóò rí ìdínkù owó-orí ìwé fún àtúntújáde ìwé gbèsè tí a ti ṣe tẹ́lẹ̀ sí ìdá 20 nínú ọgọ́rùn-ún owó-orí ìwé gbèsè tuntun tó ní iye kan náà.

(2) A ó ṣẹ̀dá pápá tó dọ́gba fún gbogbo ìwé gbèsè láìka olùtújáde sí, èyí yóò dín agbára ìṣàkóso FGN nínú ọjà kù.

(3) Àwọn àjọ ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè bíi World Bank, International Finance Corporation àti African Development Bank lè tú ìwé gbèsè tí kò ní owó-orí Nàìjíríà jáde. Èyí yóò gba àwọn àjọ àgbáyé níyànjú láti ṣètìlẹ́yìn fún ọjà ìwé gbèsè abẹ́lé, kí ojú tí a fi ń wo Nàìjíríà ní ọjà owó àgbáyé sì dára sí i.

(4) Ìdáríjì owó-orí yóò mú oríṣiríṣi ìwé ẹ̀rí ìdókòwò/àṣàyàn pọ̀ sí i, gbé ọja tuntun lárugẹ, kí ó sì fa olùdókòwò òkèèrè wá sí ọjà olú-owó abẹ́lé.

(5) Olùtújáde yóò lè rí olú-owó tó dúró ṣinṣin láti ọ̀dọ̀ olùdókòwò púpọ̀ ní owó tó din.

(6) Yóò ran ọjà olú-owó tí kò lágbára lọ́wọ́, kí ó sì dín àìdọ́gba ìfẹ́ sí ìpín àti ìwé ẹ̀rí gbèsè kù.

(7) A retí pé ìdókòwò tó yẹ kó tẹ̀lé ìdáríjì náà yóò mú Àpapọ̀ Ọjà Abẹ́lé (GDP) pọ̀ sí i ní ìkẹyìn.

Ìdáríjì owó-orí yóò jẹ́ fún ọdún mẹ́wàá àkọ́kọ́. Láfikún sí ìdáríjì ìwé gbèsè lábẹ́ Companies Income Tax Act, yóò kan owó-orí lábẹ́ Personal Income Tax Act, owó-orí iye àfikún àti Capital Gains Tax Act.

SEC àti àwọn àjọ mìíràn ti ń bẹ̀bẹ̀ kí a tẹ ìdáríjì owó-orí jáde nínú ìwé ìròyìn òfin.

• Ewu gbèsè – Ewu tó ní í ṣe pẹ̀lú agbára olùtújáde láti san olú-owó àti èlé fún ayánilówó ní àkókò. A ka ìwé gbèsè FGN sí èyí tó ní ewu gbèsè tó kéré jù ní Nàìjíríà. Àjọ ìwọ̀n ìgbẹ́kẹ̀lé ń fún ìwé gbèsè ilé-iṣẹ́ àti ìpínlẹ̀ ní ìwọ̀n lẹ́tà.
• Ewu ìwọ̀n èlé – Ewu pé èlé tó ń ga lè ba iye ìwé gbèsè jẹ́, ìyẹn kí iye rẹ dín.
• Ewu ọjà àti ewu rirọ̀ owó – A lè ta ìwé gbèsè bí olùrà bá wà. Nígbà mìíràn olùdókòwò lè má rí olùrà. Ìwé gbèsè kì í ṣe ohun tí kò ní ewu, nítorí iye ọjà lè dín, bíi ní ìhà òdì sí èlé tó ń ga, kí iye títà kéré sí iye tí a fi rà á.
• Ewu pè-padà – Olùtújáde lè san ìwé gbèsè tó ní ẹ̀tọ́ pè-padà ṣáájú ọjọ́ ìparí àkọ́kọ́. Èyí ṣe pàtàkì nígbà tí èlé ń dín, tí olùdókòwò gba olú-owó ìwé gbèsè èlé gíga padà, tí ó sì lè ní láti doko sínú èyí tó ní èlé kékeré.

Àjọ ìwọ̀n ìgbẹ́kẹ̀lé gbèsè (CRA) ń ṣàyẹ̀wò agbára ìwé gbèsè kọ̀ọ̀kan ní Nàìjíríà láti san èlé àti olú-owó ní àkókò.

Bí ilé-iṣẹ́ tàbí ìpínlẹ̀ kò bá san èlé àti olú-owó ní àkókò, a ka ìwé gbèsè náà sí èyí tó kuna.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Securities and Exchange Commission ti Nàìjíríà (SEC) ti fọwọ́ sí CRA márùn-ún, méjì sí mẹ́ta nìkan ló ń ṣiṣẹ́.

SEC tún ń gba ìwọ̀n CRA àgbáyé bíi Standard and Poors, Moody’s àti Fitch.

SEC ń béèrè pé gbogbo ìwé gbèsè tí a ń ṣòwò ní gbangba gbọdọ̀ ní ìwọ̀n tó yẹ fún ìdókòwò, ìyẹn “BBB” tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ.

PenCom ń béèrè pé gbogbo ìwé gbèsè tí àpò owó ìfẹ̀yìntì bá rà gbọdọ̀ ní ó kéré tán ìwọ̀n méjì tó yẹ fún ìdókòwò. Ìwọ̀n sábà bẹ̀rẹ̀ láti “AAA”, sí “AA”, “A”, “BBB”, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ, dé “D” tó kéré jù (àìsanwó). Bíi ìwọ̀n ilé-ẹ̀kọ́, wọ́n ní ìyàtọ̀ “-” àti “+”.

Láìka ìwọ̀n CRA sí, olùdókòwò kọ̀ọ̀kan yẹ kó ṣe àyẹ̀wò tirẹ̀ pẹ̀lú ìṣọ́ra tàbí gbẹ́kẹ̀ lé ẹlòmíràn fún àyẹ̀wò agbára gbèsè ìwé náà, ìyẹn bóyá ilé-iṣẹ́ tàbí ìpínlẹ̀ lè san èlé àti olú-owó ní àkókò.

A gbà á nímọ̀ràn gidigidi pé olùdókòwò amọ̀ṣẹ́dunjú bíi báńkì, àpò owó ìfẹ̀yìntì, ètò ìdókòwò àpapọ̀ àti ilé ìṣeduro ní agbára láti ṣe àyẹ̀wò ewu tiwọn, kí wọ́n sì ṣe é.

• ISPO ìwé gbèsè ìpínlẹ̀ lè dín èlé kù.
• Fífi ìgbẹ́kẹ̀lé gbèsè lágbára ń dín èlé kù, ṣùgbọ́n ó ń mú ìnáwó ìtújáde pọ̀ sí i.
• Àdéhùn ọjọ́ iwájú tàbí ohun èlò ààbò ewu mìíràn lè dín èlé kù nípa fífún olùdókòwò ní ọ̀nà ààbò ìdókòwò wọn. Ṣùgbọ́n kò sí ìdókòwò ààbò ewu bẹ́ẹ̀ ní ọjà Nàìjíríà síbẹ̀.
• Ìbéèrè tó pọ̀ sí i láti ọ̀dọ̀ àwọn àjọ olùdókòwò àgbáyé lè dín èlé kù nípasẹ̀ agbára ìpèsè àti ìbéèrè.
• Ọjà kejì tó lágbára tàbí pẹpẹ òwò/àlàyé fún ìwé gbèsè lè dín èlé kù nítorí rirọ̀ owó àti ìṣípayá jẹ́ àǹfààní fún ẹni tó fẹ́ yọ ìdókòwò rẹ ṣáájú ìparí. Ìlànà ọjà ni pé ìwọ̀n ìtújáde ilé-iṣẹ́ tàbí ìpínlẹ̀ ń ní ipa lórí rirọ̀ owó: bí ìtújáde bá ṣe tóbi sí i, bẹ́ẹ̀ ni ó ṣe ṣeé ṣe kí a ṣòwò ìwé gbèsè náà.
• Ẹ̀tọ́ títà ìwé gbèsè padà lè dáàbò bo olùdókòwò, èyí sì yẹ kó dín èlé olùtújáde kù gẹ́gẹ́ bí pàṣípààrọ̀ àǹfààní.
• Àwọn olùdá ọjà sílẹ̀ fún ìtújáde ìwé gbèsè tí kì í ṣe ti ìjọba, pẹ̀lú ó kéré tán oníṣòwò 2 fún ọ̀wọ́ ìwé gbèsè kọ̀ọ̀kan, lè ran rirọ̀ owó tí a sọ lókè lọ́wọ́.
• Àjọ ìwọ̀n ìgbẹ́kẹ̀lé gbèsè Nàìjíríà tó pọ̀ sí i tí ó sì lágbára lè mú iye ìwọ̀n pọ̀ àti didara ọ̀nà ìwọ̀n dára. Ìwọ̀n ìgbẹ́kẹ̀lé gíga yẹ kó dín èlé ìtújáde kù.
• Ìfikún owó tó kéré yẹ kó mú ìlà èlé ìwé gbèsè ìjọba lọ sílẹ̀ tàbí tẹ́jú, èyí sì yẹ kó dín èlé ìwé gbèsè ilé-iṣẹ́ àti ìpínlẹ̀ kù.
• Bí ewu ìwà ìbàjẹ́ tí a rí ní Nàìjíríà bá dín, èlé yẹ kó dín pẹ̀lú.
• Àwọn àjọ olùdókòwò Nàìjíríà tó ní ìmọ̀ àti ìṣẹ́ amọ̀ṣẹ́dunjú yẹ kí wọ́n mú ìbéèrè ìwé gbèsè pọ̀, kí èlé olùtújáde dín kù nípasẹ̀ ìpèsè àti ìbéèrè.
• Ìwé gbèsè nínú owó àgbáyé bíi dọ́là Amẹ́ríkà tàbí Euro lè mú ìbéèrè láti òkèèrè àti abẹ́lé pọ̀, èyí sì tún lè dín ìnáwó olùtújáde kù.