Ajụjụ Ndị A Na-ajụkarị
Gbasara Akwụkwọ Nkekọ E bipụtara: Novemba 16, 2023

N'ụzọ dị mfe, mbak bụ òkè nwe ụlọ ọrụ a na-enye iji nweta isi ego; ndị na-etinye ego na mbak nwere akụkụ ụlọ ọrụ ahụ. Akwụkwọ nkekọ ụgwọ bụ ụgwọ ụlọ ọrụ, ọchịchị ime obodo ma ọ bụ steeti, na Gọọmentị Etiti na-enye, dịka mgbazinye ego ụlọ akụ, ebe ụlọ ọrụ ahụ ji ụgwọ ịkwụ ndị tinyere ego ọmụrụ nwa mgbe ụfọdụ n'ogologo ndụ akwụkwọ nkekọ ahụ, yana ịkwụghachi ego isi mgbe ọ ruru ụbọchị nkwụsị. Mbàk enweghị oge ndụ a kara aka; akwụkwọ nkekọ ụgwọ nwere oge ndụ a kara aka. Ọnụahịa mbak na-esokarị mgbanwe n'ọkọnọ na ọchịchọ; ọchịchọ ka ukwuu, dịka nke sitere n'atụmanya uto uru dị ọcha, nwere ike ibuli ọnụahịa mbak. Ọnụahịa akwụkwọ nkekọ ụgwọ na-esokarị mgbanwe ọnụego ọmụrụ nwa, tinyere ihe ndị ọzọ; dịka ọmụmaatụ, atụmanya mbelata ọnụego onu oriri nwere ike ibuli ọnụahịa akwụkwọ nkekọ ndị dị adị. Ọnụahịa na ọnụego ọmụrụ nwa na-agakarị n'akụkụ megidere ibe ha: mgbe ọnụego ọmụrụ nwa rịrị, ọnụahịa akwụkwọ nkekọ ndị dị adị na-ada. Ọnụahịa akwụkwọ nkekọ dị adị dabere na ọnụego ọmụrụ nwa dị n'ahịa. Mgbe ọnụego rịrị, ọnụahịa akwụkwọ nkekọ ahụ na-ada n'ihi na ọ na-adịkwaghị mma dịka akwụkwọ nkekọ ọhụrụ na-akwụ ọmụrụ nwa ka ukwuu. Mgbe ọnụego dara, ọnụahịa ya na-arị n'ihi na ọ na-akwụ ọmụrụ nwa karịa ihe ọhụrụ dị n'ahịa. Ọnụahịa na-agbanwekwa dịka ihe ize ndụ mmadụ chere na ụgwọ ụlọ ọrụ nyere akwụkwọ nkekọ ahụ nwere.

• Ọmụrụ Nwa Agbakọtara Ma A Na-akwụbeghị - Ọmụrụ nwa e chere na e nwetala n'akwụkwọ ego ma a kwụọbeghị onye tinyere ego; ya bụ, ọmụrụ nwa a gbakọtara n'ụbọchị dị n'etiti ụbọchị ịkwụ ụgwọ ọmụrụ nwa gara aga na nke na-esote.
• Akwụkwọ Nkekọ – Akwụkwọ ego a pụrụ ịzụ ma ree nke onye gbaziri ego (onye na-ewepụta akwụkwọ nkekọ) wepụtara, nke na-anọchi anya nkwekọrịta iwu ịkwụghachi onye gbazinyere ya ego (onye ji akwụkwọ nkekọ) ego ahụ dum tinyere ọmụrụ nwa n’ogologo ndụ akwụkwọ nkekọ ahụ; na Naịjirịa, a pụrụ iwepụta akwụkwọ nkekọ n’ihu ọha (ya bụ, depụta ya n’ahịa mgbanwe maka ịzụ na ire) ka ọha zụọ ma ree ya, ma ọ bụ ree ya na nzuzo nye Ndị Na-etinye Ego Tozuru Etozu, ya bụ, ụlọ ọrụ na-etinye ego (dịka Ego Ezumike Nka, Ụlọ Akụ, wdg.) na ndị nwere nnukwu uru akụ fọdụrụ mgbe e wepụchara ụgwọ.
• Akwụkwọ nkekọ a pụrụ ịkpọghachi tupu oge ya- Akwụkwọ nkekọ onye nyere ya nwere ike ịkwụghachi tupu ụbọchị njedebe, n'ọnụahịa e kpebiri nke hà nhata ma ọ bụ karịa uru ihu akwụkwọ. Nke a na-echebe onye nyere ya n'akụkụ ụfọdụ: mgbe ọnụego ọmụrụ nwa dara, o nwere ike ịkpọghachi akwụkwọ nkekọ ndị ahụ, kwụọ ha, wee nye nke ọhụrụ na ọnụego ọmụrụ nwa dị ala. N'aka nke ọzọ, onye tinyere ego ga-anata ego isi ya tupu oge ọ tụrụ anya ya, ma nwee ike itinye ya ọzọ na ọmụrụ nwa dị ala.
• Ọnụego Ọmụrụ Nwa Akwụkwọ Nkekọ – Ọnụego ọmụrụ nwa kwa afọ dịka pasent nke uru ihu akwụkwọ nke akwụkwọ nkekọ; ọ na-ekpebi ego ọmụrụ nwa a na-akwụ onye gbazitere ego n'oge a kara aka. A pụrụ ịkwụ ọmụrụ nwa kwa nkeji afọ, kwa ọkara afọ ma ọ bụ kwa afọ. Ọnụego ọmụrụ nwa nwekwara ike ịbụ ‘efu’, ebe a na-ere akwụkwọ nkekọ n'okpuru uru ihu akwụkwọ ma kwụọ uru ihu akwụkwọ mgbe oge ya ruru, n'enweghị ọmụrụ nwa a na-akwụ n'etiti (ya mere ọ ga-eru eru n'okpuru Ọrụ Ego Shariah).
• Ịkwalite Ike Ịkwụghachi Ụgwọ – Ụzọ onye na-enye akwụkwọ nkekọ si eme ka ntụkwasị obi e nwere na ike ịkwụ ụgwọ ya ka mma. Site na ịkwalite ike ịkwụghachi ụgwọ, a na-enye onye nyere ego (onye tinyere ego) nkwa ọzọ na onye gbazitere ego (onye nyere akwụkwọ nkekọ) ga-akwụ ọmụrụ nwa na ego isi n'oge, dịka site n'ịgbakwụnye akụ nkwado ụgwọ, mkpuchi ma ọ bụ nkwa onye nke atọ. Ọ na-ebelata ihe ize ndụ enweghị ike ịkwụ ụgwọ, na-eme ka ogo ike ịkwụghachi ụgwọ dị elu ma belata ọnụego ọmụrụ nwa.
• Ụlọ Ọrụ Na-atụ Ogo Ike Ịkwụghachi Ụgwọ (CRA) – Ụlọ ọrụ na-enyocha ike ụlọ ọrụ ma ọ bụ akwụkwọ ego nwere ịkwụ ụgwọ, ma na-egosi ogo ike ịkwụghachi ụgwọ ahụ site n'akara. CRA na-arụ ọrụ ga-enwerịrị ikike SEC Nigeria.
• Mmejọ Ịkwụ Ụgwọ - Mgbe onye nyere akwụkwọ nkekọ akwụghị ego isi ma ọ bụ ọmụrụ nwa n'oge o kwesịrị.
• Mbelata - Ọnọdụ ebe uru ihu akwụkwọ nke akwụkwọ nkekọ karịrị ọnụahịa ya n'ahịa. Dịka ọmụmaatụ, akwụkwọ nkekọ nwere uru ihu akwụkwọ N100,000, nke ọnụahịa ya bụ N 98,000, ga-abụ nke a na-ere na mbelata 2%; ya bụ, N 100,000 –N 98,000)/ N 100,000 = 2% mbelata.
• Akwụkwọ Nkekọ FGN – Akwụkwọ nkekọ Gọọmentị Etiti Naịjirịa.
• Onye Na-ewepụta Akwụkwọ Ego – Ụlọ ọrụ na-enweta isi ego site n'inye akwụkwọ nkekọ, si otu ahụ na-agbaziri ego n'aka ndị na-etinye ego na ya.
• Isi Ego (ma ọ bụ uru ‘e dere’ ma ọ bụ ‘ihu akwụkwọ’) – Ego a gbaziri nke onye na-ewepụta akwụkwọ nkekọ na-akwụ ọmụrụ nwa na ya; a na-akwụghachi isi ego mgbe akwụkwọ nkekọ tozuru ịkwụ ụgwọ ma ọ bụ mgbe a gbapụtara ya.
• Akwụkwọ Nkọwa Mwepụta – Dịka akwụkwọ ego ndị ọzọ a na-ere n'ihu ọha na Naịjirịa, akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ na steeti nwere akwụkwọ nkọwa mwepụta ndị na-etinye ego pụrụ ịhụ. A pụrụ ide ya n'akwụkwọ ma ọ bụ chekwaa ya n'ụdị elektrọnik, na-akpọ ọha ka ha debanye aha ma ọ bụ zụta mbak, akwụkwọ nkekọ, ma ọ bụ akwụkwọ ego ndị ọzọ a kwadoro nke ụlọ ọrụ, mwepụta akwụkwọ ego ndị ọzọ ma ọ bụ atụmatụ. Akwụkwọ Nkọwa Mwepụta na-akọwa otu itinye ego ahụ si arụ ọrụ. O kwesịrị ịgwa gị ihe niile dị mkpa gbasara ụlọ ọrụ nyere akwụkwọ nkekọ, ihe ọ ga-eji ego gị mee na ọnọdụ itinye ego ahụ. A ghaghị idebanye akwụkwọ nkọwa mwepụta n'akwụkwọ SEC tupu e jiri ya nakọta ego n'aka ndị na-etinye ego. Ma nke a apụtaghị na SEC enyochala ma ọ bụ kwadoro itinye ego ahụ n'ụzọ ọ bụla.
• Ndokwa Nhọrọ Ireghachi – Akwụkwọ nkekọ nwere ike ịnwe ndokwa nhọrọ ireghachi, nke na-enye onye tinyere ego nhọrọ ireghachi akwụkwọ nkekọ ahụ nye onye nyere ya n'ọnụahịa na ụbọchị e kpebiri tupu oge njedebe. Ndị na-etinye ego na-eji nhọrọ a mgbe ha chọrọ ego ma ọ bụ mgbe ọnụego ọmụrụ nwa rịrị, ka ha wee tinye ego ahụ ọzọ n'ọnụego ọmụrụ nwa ma ọ bụ ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ dị elu. N'ihi na ndokwa nhọrọ ireghachi na-echebe onye tinyere ego, akwụkwọ nkekọ nwere ya na-enyekarị uru kwa afọ dị ala karịa akwụkwọ nkekọ yiri ya na-enweghị ya, iji kwụọ onye nyere ya ụgwọ maka nchebe ahụ.
• Ụbọchị Mgbapụta (ma ọ bụ ‘ntozu ịkwụ ụgwọ’) – Ụbọchị onye na-ewepụta akwụkwọ nkekọ kwenyere ịkwụghachi isi ego.
• Akwụkwọ nkekọ e nwere akụ nkwado ụgwọ – Akwụkwọ nkekọ akụ nkwado ụgwọ kwadoro. Ọ bụrụ na onye na-ewepụta akwụkwọ nkekọ emeghị ihe ịkwụ ụgwọ chọrọ, onye ji akwụkwọ nkekọ e nwere akụ nkwado ụgwọ nwere ikike mbụ n’akụ nkwado ụgwọ e debere. ‘Akwụkwọ nkekọ akụ kwadoro’ na nke ‘mbinye ego ala na ụlọ kwadoro’ bụ ihe atụ nke akwụkwọ nkekọ nwere akụ nkwado ụgwọ.
• Onye Nlekọta Ntụkwasị Obi – Òtù, na-abụkarị ụlọ akụ, nke onye na-ewepụta akwụkwọ nkekọ họpụtara ka ọ bụrụ onye nchekwa ego na onye nnọchite anya ndị ji akwụkwọ nkekọ n’ụzọ iwu. A na-ahọpụta ndị nlekọta ntụkwasị obi ka ha hụ na a na-agbaso akwụkwọ nkwekọrịta ntụkwasị obi ma nọchite anya ndị ji akwụkwọ nkekọ iji manye nkwekọrịta ha na ndị na-ewepụta ha.
• Ahịrị Mmekọrịta Uru na Oge Ịkwụghachi – mmekọrịta dị n’etiti ọnụego ọmụrụ nwa (uru ma ọ bụ ụgwọ ịgbaziri ego) na oge fọdụrụ tupu ụgwọ tozuru ịkwụ ụgwọ, nke ọnụego na oge ntozu dị iche iche nke Akwụkwọ Nkekọ Gọọmentị (mwepụta e ji atụnyere ndị ọzọ) mepụtara. Ahịrị Mmekọrịta Uru a bụ ntọala e ji ekpebi ọnụahịa ngwa ụgwọ ndị ọzọ.

• Akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ, nke ụlọ ọrụ na-enye. Ụlọ ọrụ nha niile nwere ike inye ha. Ndị ji akwụkwọ nkekọ abụghị ndị nwe ụlọ ọrụ. Ma ọ bụrụ na ụlọ ọrụ ahụ enwee nsogbu ego wee chọọ ịkwụsị ịdị adị, a ghaghị ịkwụ ndị ji akwụkwọ nkekọ ụgwọ zuru ezu tupu ndị nwe mbak anata ihe ọ bụla. Ọ bụrụ na ụlọ ọrụ ahụ akwụghị ụgwọ akwụkwọ nkekọ n'oge, onye ọ bụla ji ya nwere ike ịga ụlọikpe na-ahụ maka odida ego rịọ ka e tinye ụlọ ọrụ ahụ n'usoro odida ego. SEC Nigeria na-achịkwa akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ ọha na-enye; akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ onwe na-enye adịghị n'okpuru nchịkwa SEC Nigeria.
• Akwụkwọ Nkekọ Ọchịchị N’okpuru Mba (ma ọ bụ Steeti), nke steeti na-ewepụta (a na-akpọkwa ha akwụkwọ nkekọ ọchịchị ime obodo n’akụkụ ụfọdụ nke ụwa). Ụfọdụ akwụkwọ nkekọ steeti nwere nkwado ikike steeti ịnakọta ụtụ isi, ebe ndị ọzọ na-adabere n’ego ha na-enweta iji kwụọ ọmụrụ nwa na isi ego akwụkwọ nkekọ. Ọtụtụ akwụkwọ nkekọ steeti, n’ezie ha niile ma e wezụga nke Lagos State, e wepụtara na Naịjirịa na-enwekwa Iwu Ịkwụ Ụgwọ Na-aga n’Ihu A Na-apụghị Ịkagbu (ISPO), nke bụ ngwa ịkwalite ike ịkwụghachi ụgwọ n’ihi na ntụkwasị obi na ike ịkwụ ụgwọ zuru ezu nke Gọọmentị Etiti Naịjirịa kwadoro ya. N’ụzọ ọzọ, ọ na-eme ka ogo ike ịkwụghachi ụgwọ nke ngwa ego ahụ ka mma ma mee ka ọ dọta ndị nwere mmasị itinye ego.
• Akwụkwọ nkekọ FGN (Federal Government of Nigeria), nke Gọọmentị Etiti Naịjirịa na-enye.

Akwụkwọ nkekọ gburugburu ụwa na-enwekarị oge ruo afọ 30 tupu ịkwụghachi. Na Naịjirịa, oge akwụkwọ nkekọ FGN na-adị site n'ọnwa ole na ole ruo afọ 20. Oge akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ na steeti na Naịjirịa nwere ike iru afọ 7, ma ọ pụkwara ịkarị ya.

Dị ka mbak, a pụrụ ijikọta akwụkwọ nkekọ n’atụmatụ itinye ego n’òtù n’akwụkwọ nkekọ, ma ọ bụ ego itinye ego a chịkọtara ọnụ. Nke a bụ ụzọ dị mma onye na-etinye ego n’otu n’otu ga-esi hapụ onye njikwa ego a chịkọtara ọnụ nwere ahụmịhe ka ọ họrọ ngwakọta akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ na ndị ọzọ kacha mma. Ego akwụkwọ nkekọ nwekwara ike ibelata ihe ize ndụ site n’ịkesa itinye ego n’ụdị dị iche iche. Ma ọ bụghị ya, kpọtụrụ ụlọ ọrụ nnọchi anya azụmahịa gị maka ozi ndị ọzọ gbasara ịzụta akwụkwọ nkekọ. Cheta na òkè akwụkwọ nkekọ a na-ere bụ maka nnukwu ọnụ ọgụgụ akwụkwọ nkekọ na-anọchi anya nnukwu ego itinye ego. A pụrụ ịzụta akwụkwọ nkekọ n’Ahịa Mgbanwe Akwụkwọ Ego ma ọ bụ ahịa nkwekọrịta kpọmkwem na Naịjirịa.

A na-atụ anya ka ụlọ ọrụ niile na-enweta ego n'ahịa kwadebe ma nyefee Kọmishọn akụkọ iwu chọrọ banyere otu ha si jiri ego ha nwetara site na mwepụta akwụkwọ ego, ka a nyochaa ya. A na-enyocha akụkọ ndị ahụ iji hụ ma ojiji ego kwekọrọ n'atụmatụ e kwadoro n'akwụkwọ onyinye. Mgbe ahụ, a na-eme nyocha n'ebe ọrụ iji kwenye na ozi dị n'akụkọ ndị ahụ; a na-enyekwa ntaramahụhụ kwesịrị ekwesị ma ọ bụrụ na e si n'atụmatụ e kwadoro pụọ. Kọmishọn nwere ike iji ọrụ ndị ọkachamara ndị ọzọ nyere aka.

• Ka anyị sị na ụlọ ọrụ chọrọ iwu ụlọ ọrụ ọhụrụ, zụta igwe mmepụta ihe ma ọ bụ zụta ụgbọ elu. Ụlọ ọrụ nwere ike nweta ego maka ọrụ ndị a n'ebughị mbak ọhụrụ nke ga-ebelata òkè ndị nwe ya ugbu a. Ụlọ akụ nwere ike ibinye ụlọ ọrụ ego, ma n'oge a, mgbazinye ego ndị a na-adị mkpụmkpụ ma nwee ọnụego ọmụrụ nwa dị elu. Ụzọ ọzọ nke na-adịkarị ọnụ ala bụ inye ma ọ bụ ree akwụkwọ nkekọ. Ụlọ ọrụ ahụ ga-ekweta ịkwụ ọmụrụ nwa n'akwụkwọ nkekọ ahụ, ma kwekwa nkwa ịkwụghachi ego isi ya n'ọdịnihu, n'ụbọchị ‘mgbapụta’ ma ọ bụ ‘ntozu ịkwụ ụgwọ’.
• Ma eleghị anya, gọọmentị steeti dịka Ebonyi State chọrọ iwu ụlọ akwụkwọ ọhụrụ, rụzie ma ọ bụ wuo okporo ụzọ, ma ọ bụ rụzie ọwa mmiri mkpofu.
• Gọọmentị Etiti Naịjirịa na-enye akwụkwọ nkekọ iji kwụọ oghere dị na mmefu ego. A na-ewere akwụkwọ nkekọ FGN dịka nke nwere ihe ize ndụ dị ala karịa nke ụlọ ọrụ, ya mere ọ na-akwụ ọmụrụ nwa dị ala karịa akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ nwere oge yiri ya. A naghị atụ akwụkwọ nkekọ ego gọọmentị ụtụ isi; Onyeisi ala ebinyela aka na Mwepụ Ụtụ Isi ma a na-eche ka e bipụta ya na Akwụkwọ Ọkwa Iwu iji mee ka ụtụ isi akwụkwọ nkekọ niile bụrụ otu dịka nke FGN.

• Ọ nwere ike ịdị ọnụ ala karịa mgbazinye ego ụlọ akụ, gụnyere ụgwọ ọrụ, ịkwụ ụgwọ ụgwọ na mmefu ndị ọzọ. Cheta na mmefu ụlọ ọrụ na-eme mgbe ọ na-abịa n'ahịa inye akwụkwọ nkekọ bụ nke otu ugboro, e kwesịkwara ikesa ya n'afọ niile akwụkwọ nkekọ ahụ ga-adị.
• Enwere ego a ga-eji ogologo oge karịa mgbazinye ego ụlọ akụ, nke na-adịkarị otu afọ ma ọ bụ abụọ, ma ọ bụ akwụkwọ ụgwọ azụmahịa nke oge dị mkpirikpi, nke na-erughị ọnwa itoolu.
• Mwepụ Ụtụ Isi ahụ ga-enye onye na-enye akwụkwọ nkekọ na onye na-etinye ego uru n'ụtụ isi.
• Ụlọ ọrụ agaghị ebelata òkè mbak ndị nwe ya ugbu a site n'inye akwụkwọ nkekọ.
• Onye na-ewepụta akwụkwọ nkekọ nwere ike iji ndebanye aha mwepụta a ga-eji n’oge ọzọ (mmemme akwụkwọ ụgwọ nke oge etiti) wepụta akụkụ mbụ ugbu a ma mechaa (n’ime afọ abụọ) wepụta akụkụ ndị ọzọ, dịka mgbe ọnụego ọmụrụ nwa dara…n’ọnụego ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ dị ala.
• Ọ na-eme ka a mara ụlọ ọrụ ahụ karịa ma kwalite mmekọrịta ya na ọha; a pụrụ ịzụ ya ma ọ bụ depụta ya n'ahịa mgbanwe.

• Ego a na-enweta mgbe niile: A na-akwụ ndị na-etinye ego ego a pụrụ ịtụ anya mgbe niile, ya bụ ọmụrụ nwa, ma kwụọghachi ego isi mgbe oge ruru. Akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ na steeti na-akwụkarị uru dị elu karịa akwụkwọ nkekọ FGN na ego e debere n'ụlọ akụ, mana ihe ize ndụ nwekwara ike ịdị elu.
• Ịkesa itinye ego: Akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ na steeti na-enyere aka ịhazi nchịkọta itinye ego nke mbak juru. Ha na-enye ohere ịhọrọ ngalaba, usoro na ogo ike ịkwụghachi ụgwọ dị iche iche iji mezuo ebumnuche itinye ego. Ụfọdụ ụlọ ọrụ, dịka ego ezumike nka na ụlọ ọrụ mkpuchi, nwere ụgwọ ha ga-akwụ n'ọdịnihu; ha nwere ike ime ka oge ụgwọ ndị ahụ na oge akụ ha ga-anata kwekọọ.
• Nchekwa: A na-enyocha akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ na steeti ma nye ha akara dabere n'akụkọ ịkwụghachi ụgwọ na ike ịkwụ ụgwọ. Ka akara ahụ dị elu, ka a na-ewere itinye ego ahụ dịka nke nwere nchebe karịa n'ihe gbasara ohere ịkwụghachi ego isi na ọmụrụ nwa. Ọ bụrụ na ụlọ ọrụ daa n'odida ego, ndị ji ụgwọ na-ebute ndị nwe mbak ụzọ n'usoro ịkwụ ụgwọ. N'ọnọdụ kacha njọ dịka odida ego, ndị ji ụgwọ na-enwetakarị ma ọ dịkarịa ala ụfọdụ ego ha, ebe ndị nwe mbak na-efukarị ego ha niile tinyere.
• Atụmatụ maka ihe ndị ga-eme na ndụ: A na-azụta akwụkwọ nkekọ na-adịghị akwụ ọmụrụ nwa n’etiti oge n'okpuru uru ihu akwụkwọ, ma mgbe oge ruru a na-akwụ ego isi na ọmụrụ nwa a gbakọtara. Itinye ego na ha nwere ike inyere aka ịkwụ ụgwọ agụmakwụkwọ mahadum ụmụaka, agbamakwụkwọ ma ọ bụ ezumike nka, ma ọ dịkarịa ala n'akụkụ. N'oge ezumike nka, akwụkwọ nkekọ nwere ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ nwere ike inye ego na-abata mgbe niile.

Onyeisi ala bịanyere aka na Mwepụ Ụtụ Isi maka akwụkwọ nkekọ ụgwọ na Maachị 2010. N'ụzọ dị mwute, a ka ebipụtabeghị Mwepụ Ụtụ Isi a na Akwụkwọ Ọkwa Iwu Gọọmentị Naịjirịa. Ọ nyere ndị na-enye akwụkwọ nkekọ na ndị na-etinye ego n'akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ na steeti uru ụtụ isi hà nke akwụkwọ nkekọ Gọọmentị Etiti. Steeti na ụlọ ọrụ nwere ike nweta ego isi ogologo oge site n'inye akwụkwọ nkekọ n'ọnụahịa dị ala karịa nke ha ga-akwụ ma ọ bụrụ na enweghị mwepụ ụtụ isi. A ga-ewepụ ụtụ isi n'akwụkwọ nkekọ niile steeti, ụlọ ọrụ na ụlọ ọrụ mba dị iche iche nyere, nakwa nke metụtara ụdị mbinye ego e ji ala na ụlọ kwado dị iche iche na akwụkwọ ego akụ kwadoro. Mwepụ Ụtụ Isi ahụ ga-enye ndị na-etinye ego nhọrọ itinye ego ọzọ na ohere ịkesa nchịkọta itinye ego ha n'ọtụtụ ụdị akụ.

Uru ndị a gụnyere:

(1) A ga-ebelatara ndị na-ewepụta akwụkwọ nkekọ ụtụ stampụ maka iwepụtaghachi akwụkwọ ụgwọ a bịanyeburu aka na ha ruo 20 pasent nke ụtụ stampụ a ga-akwụ n’akwụkwọ nkekọ ọhụrụ nke nwere otu uru ahụ.

(2) A ga-eme ka akwụkwọ nkekọ niile nwee ohere hà nhata n'agbanyeghị onye nyere ha, si otú ahụ belata ike akwụkwọ nkekọ FGN nwere n'ahịa.

(3) Ụlọ ọrụ mba dị iche iche dịka World Bank, International Finance Corporation na African Development bank, tinyere ndị ọzọ, nwere ike inye akwụkwọ nkekọ a ga-ewepụ n'ụtụ isi Naịjirịa. Nke a ga-agba ụlọ ọrụ mba ọtụtụ ume itinye aka n'ịzụlite ahịa akwụkwọ nkekọ dị n’ime Naịjirịa, ma mee ka echiche ahịa ego mba ụwa nwere banyere Naịjirịa ka mma.

(4) Mwepụ ụtụ isi ga-amụba ụdị akwụkwọ ego na nhọrọ ndị na-etinye ego nwere, gbaa mmepe ngwaahịa ọhụrụ ume ma dọta ndị si mba ọzọ itinye ego n'ahịa isi ego dị n’ime mba.

(5) Ndị na-enye akwụkwọ nkekọ ga-enwe ohere ịnakọta ego isi kwụsiri ike site n'aka ọtụtụ ndị na-etinye ego n'ọnụahịa dịtụ ala.

(6) Ọ ga-enyere aka ime ka ahịa isi ego na-adịghị arụsi ọrụ ike dịkwuo mma, ma belata ọdịiche dị n'etiti mmasị itinye ego na mbak na nke itinye ego n'akwụkwọ ụgwọ.

(7) A na-atụ anya na ọrụ itinye ego ga-eso mwepụ ụtụ isi ndị a ga-emecha mee ka nnukwu ngwaahịa ime obodo (GDP) bawanye.

Mwepụ ụtụ isi a ga-amalite maka oge afọ iri. Na mgbakwunye na mwepụ e nyere akwụkwọ nkekọ n'okpuru Companies Income Tax Act, ọ ga-emetụtakwa ụtụ isi n'okpuru Personal Income Tax Act, Ụtụ Isi Uru A Gbakwunyere na Capital Gains Tax Act.

SEC, tinyere ụlọ ọrụ ndị ọzọ, na-agba mbọ ka e bipụta Mwepụ Ụtụ Isi ahụ na Akwụkwọ Ọkwa Iwu.

• Ihe Ize Ndụ Ịkwụghachi Ụgwọ – Ihe ize ndụ ịkwụghachi ụgwọ metụtara ike onye na-ewepụta akwụkwọ nkekọ ịkwụ ndị o ji ụgwọ isi ego na ọmụrụ nwa n’oge kwesịrị ekwesị. A na-ewere akwụkwọ nkekọ FGN dịka nke nwere ihe ize ndụ ịkwụghachi ụgwọ kacha nta n’etiti ndị niile na-ewepụta akwụkwọ nkekọ na Naịjirịa. Ụlọ ọrụ na-atụ ogo ike ịkwụghachi ụgwọ na-atụ ogo akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ na steeti n’usoro mkpụrụedemede.
• Ihe ize ndụ ọnụego ọmụrụ nwa – Ọ bụrụ na ọnụego ọmụrụ nwa arị, uru akwụkwọ nkekọ nwere ike imerụ ahụ, ya bụ, ọnụahịa akwụkwọ nkekọ na-ada.
• Ihe ize ndụ ahịa na enweghị onye ga-azụ – A pụrụ ire akwụkwọ nkekọ ma ọ bụrụ na e nwere onye chọrọ ịzụ ya. Mgbe ụfọdụ, onye tinyere ego nwere ike ịghara ịchọta onye ga-azụ akwụkwọ nkekọ ọ chọrọ ire. Ọzọkwa, akwụkwọ nkekọ abụghị nke ‘enweghị ihe ize ndụ’, n'ihi na ọnụahịa ya n'ahịa nwere ike ịda; dịka ọmụmaatụ, ọnụego ọmụrụ nwa dị elu nwere ike ibute ọnụahịa dị ala karịa nke onye ahụ jiri zụta ya.
• Ihe ize ndụ ịkpọghachi akwụkwọ nkekọ tupu oge ya – Onye nyere akwụkwọ nkekọ nwere ike ịkwụghachi ya tupu ụbọchị njedebe mbụ ma ọ bụrụ na o nwere ndokwa ịkpọghachi tupu oge ya. Ihe ize ndụ a na-apụtakarị mgbe ọnụego ọmụrụ nwa na-ada: onye tinyere ego na-anata ego isi akwụkwọ nkekọ nwere ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ dị elu, ma nwee ike ịchọ itinye ya ọzọ n'akwụkwọ nkekọ nwere ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ dị ala.

Ụlọ ọrụ na-atụ ogo ike ịkwụghachi ụgwọ (CRA) na-enyocha akwụkwọ nkekọ ọ bụla e nyere na Naịjirịa iji mata ma onye nyere ya nwere ike ịkwụ ọmụrụ nwa na ego isi n'oge.

Ọ bụrụ na ụlọ ọrụ ma ọ bụ steeti akwụghị ọmụrụ nwa na ego isi n'oge, a na-ewere akwụkwọ nkekọ ahụ dịka nke enweghị ike ịkwụ ụgwọ n'oge.

Securities and Exchange Commission of Nigeria (SEC) kwadoro CRA ise, mana naanị abụọ ruo atọ n'ime ha na-arụ ọrụ.

SEC na-anabatakwa akara ụlọ ọrụ CRA mba ụwa dịka Standard and Poors, Moody’s na Fitch nyere.

SEC chọrọ ka akwụkwọ nkekọ niile a na-ere n'ihu ọha nwee ọ dịkarịa ala akara ‘ogo tozuru itinye ego’, ya bụ ‘BBB’ ma ọ bụ karịa.

PenCom chọrọ ka akwụkwọ nkekọ niile ego ezumike nka zụtara nwee ọ dịkarịa ala akara nke ogo tozuru itinye ego abụọ. A na-enye akara site na nke kachasị elu ‘AAA’, soro ‘AA’, ‘A’, ‘BBB’ na ndị ọzọ, ruo nke kachasị ala, ya bụ nke akwụghị ụgwọ n'oge, ‘D’. Dịka akara ụlọ akwụkwọ, akara ndị a nwekwara ọkwa ‘-’ na ‘+’.

N'agbanyeghị akara CRA nyere, onye na-etinye ego n'otu n'otu kwesịrị ime nyocha nke onwe ya, ma ọ bụ jiri onye nke atọ mee ya, gbasara ike ịkwụ ụgwọ nke akwụkwọ nkekọ ahụ: ma ụlọ ọrụ ma ọ bụ steeti ga-enwe ike ịkwụ ọmụrụ nwa na ego isi n'oge.

A na-atụ aro nke ukwuu ka ndị ọkachamara na-etinye ego, dịka ụlọ akụ, ego ezumike nka, atụmatụ itinye ego mkpokọta na ụlọ ọrụ mkpuchi, nwee ike ime nyocha nke onwe ha gbasara ihe ize ndụ, ma na-eme ya n'ezie.

• ISPO nke akwụkwọ nkekọ steeti nwere ike belata ọnụego ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ.
• Usoro Ịkwalite Ike Ịkwụghachi Ụgwọ na-ebelata ọnụego ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ, mana na-eme ka iwepụta akwụkwọ nkekọ ahụ dị ọnụ karịa.
• Nkwekọrịta Azụmahịa Ọdịnihu ma ọ bụ ngwa ndị ọzọ e ji echebe itinye ego pụọ n’ihe ize ndụ nwere ike belata ọnụego ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ, na-enye ndị na-etinye ego ohere ichebe itinye ego ha n’akwụkwọ nkekọ…ma, ruo ugbu a, enweghị itinye ego e ji echebe pụọ n’ihe ize ndụ dị n’ahịa Naịjirịa.
• Ọchịchọ ka ukwuu sitere n'aka nnukwu ụlọ ọrụ mba ụwa na-etinye ego nwere ike belata ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ n'ihi mmetụta ọkọnọ na ọchịchọ.
• Ahịa nke abụọ na-arụsi ọrụ ike, ma ọ bụ ikpo okwu azụmahịa na ozi maka ịzụ akwụkwọ nkekọ, nwere ike belata ọnụ ahịa ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ. Ịdị mfe ịre akwụkwọ nkekọ, tinyere ịdị doro anya, na-enyere ndị chọrọ ịtụgharị ego ha tupu ụbọchị njedebe aka. Ọ bụ ụkpụrụ ahịa na nha nke akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ ma ọ bụ steeti nyere na-emetụta ịdị mfe ịzụ na ire ya; ka nha mwepụta akwụkwọ nkekọ ahụ dị ukwuu, ka ohere ịzụ ya n'ahịa dị ukwuu.
• Nhọrọ ireghachi dị n'akwụkwọ nkekọ nwere ike ichebe onye tinyere ego, ya mere o kwesịrị ibelata ọnụ ahịa ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ nke onye nyere ya na-akwụ; nke a bụ mgbanwe uru n'akụkụ abụọ.
• Ndị Na-enye Ọnụahịa Ịzụ na Ire maka mwepụta akwụkwọ nkekọ na-abụghị nke gọọmentị ga-achọ ndị na-azụ ma na-ere n’aha onwe ha (opekata mpe 2) na-arụ ọrụ ime ka ahịa dị maka usoro akwụkwọ nkekọ ọ bụla e wepụtara. Nke a metụtara echiche ịdị mfe ịgbanwe akụ ka ọ bụrụ ego e kwuru n’elu.
• Ọ bụrụ na ụlọ ọrụ na-atụ ogo ike ịkwụghachi ụgwọ na Naịjirịa abawanye ma nwekwuo ikike ọrụ, ọnụọgụ na ogo ụzọ ha si enye akara nwere ike ịka mma. Ogo ike ịkwụghachi ụgwọ dị elu kwesịrị ibelata ọnụ ahịa ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ mgbe a na-enye akwụkwọ nkekọ.
• Ọnụego onu oriri dị ala kwesịrị ime ka Ahịrị Mmekọrịta Uru na Oge Ịkwụghachi Akwụkwọ Nkekọ Gọọmentị dị ala ma ọ bụ dị larịị karị, nke kwesịkwara ibelata ọnụego ọmụrụ nwa nke akwụkwọ nkekọ ụlọ ọrụ na steeti.
• Ọ bụrụ na echiche mmadụ nwere gbasara ihe ize ndụ nrụrụ aka na Naịjirịa belata, ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ kwesịkwara ibelata.
• Ọ bụrụ na nnukwu ụlọ ọrụ Naịjirịa na-etinye ego mara ihe ma rụọ ọrụ n'ụzọ ọkachamara karịa, ọchịchọ ha maka akwụkwọ nkekọ ga-arị, si otu ahụ belata ọnụ ahịa ọmụrụ nwa akwụkwọ nkekọ ndị na-enye ya na-akwụ, n'ihi mmetụta ọchịchọ na ọkọnọ.
• Akwụkwọ nkekọ a na-atụ ọnụahịa ya n'ego mba ụwa, dịka US Dollars ma ọ bụ Euros, nwere ike ịbawanye ọchịchọ sitere n'aka ndị si mba ọzọ nakwa ndị nọ n'ime obodo, si otú ahụ nyere ndị na-enye ya aka ibelata ọnụ ahịa.