Ajụjụ Ndị A Na-ajụkarị
Banyere Usoro Itinye Ego A Na-eme n’Ìgwè E bipụtara: Novemba 23, 2023

Investments and Securities Act (ISA) No. 29 of 2007 (Section 153) na-akọwa Usoro Itinye Ego A Na-eme n’Ìgwè dịka “usoro n’ụdị ọ bụla, gụnyere ụlọ ọrụ itinye ego nke a na-emeghe ọnụ ọgụgụ òkè ya, nke a na-akpọ ma ọ bụ na-enye ndị ọha ohere itinye ego ma ọ bụ akụ ndị ọzọ n’otu nchịkọta itinye ego, ma n’okpuru usoro ahụ:

• Ndị na-etinye ego abụọ ma ọ bụ karịa na-atụnye ego ma ọ bụ akụ ndị ọzọ ma nwee oke òkè n’usoro ahụ;
• Ndị na-etinye ego na-ekekọrịta ihe ize ndụ na uru nke itinye ego dabere n’oke òkè ha n’otu nchịkọta itinye ego nke usoro ahụ, ma ọ bụ dabere n’ụzọ ọzọ e kpebiri n’akwụkwọ nkwekọrịta ntụkwasị obi, mana ọ bụghị usoro itinye ego a na-eme n’ìgwè nke Iwu ọzọ nyere ikike.”

Ụdị Atụmatụ Itinye Ego n’Òtù:
• Ego Ntụkwasị Obi A Kewara n’Òkè
• Ego Nkwado Azụmahịa Ọhụrụ
• Ụlọ Ọrụ Itinye Ego Nke A Na-emeghe Ọnụ Ọgụgụ Òkè Ya
• Atụmatụ Itinye Ego n’Ala na Ụlọ
• Ego Pụrụ Iche

Ego Ntụkwasị Obi A Kewara n’Òkè
Atụmatụ Ego Ntụkwasị Obi A Kewara n’Òkè bụ Ego a na-anakọta obere ego ndị na-etinye ego n’otu n’otu n’ime ya ka o wee bụrụ ‘ego a chịkọtara ọnụ’ maka ndị ọkachamara njikwa ego itinye n’ụdị mbak dị iche iche na ngwa ahịa ego n’aha ndị nyere ego ahụ a na-akpọ ndị nwere òkè [ndị debanyere aha ịzụta]. Site n’itinye ego n’atụmatụ ego ntụkwasị obi a kewara n’òkè, ndị nwere òkè na-erite uru nke ịkesa itinye ego n’ụdị dị iche iche na njikwa ego ha nke ndị ọkachamara n’ọnụ ahịa dị ala.

A na-ekewa ego dum nke atụmatụ ego ntụkwasị obi a kewara n’òkè n’òkè ndị nwere otu uru ego kpọmkwem; dịka ọmụmaatụ, ọ bụrụ na otu òkè bụ N1.00, onye ọ bụla tinyere N100 ga-enweta òkè 100. Ụlọ ọrụ njikwa na-etinye Ego Ntụkwasị Obi A Kewara n’Òkè n’akwụkwọ ego nwere ogo dị elu n’aha ndị nwere òkè ahụ.

E nwere ụdị Atụmatụ Ego Ntụkwasị Obi A Kewara n’Òkè abụọ, ya bụ;

Nke A Na-emeghe Ọnụ Ọgụgụ Òkè Ya
Nke a bụ Ego na-aga n’ihu imepụta, iwepụta na ịgbapụta òkè mgbe ọrịre mbụ nye ọha gasịrị. Ọnụahịa ya dabere na Uru Akụ Fọdụrụ Mgbe E Wepụchara Ụgwọ (NAV), nke bụ ngụkọta akụ ego ahụ wepụ ụgwọ ndị ọ ji n’ụbọchị ịzụta ma ọ bụ mgbapụta.

Nke E Mechiri Ọnụ Ọgụgụ Òkè Ya
N’Ego E Mechiri Ọnụ Ọgụgụ Òkè Ya, a naghị ewepụta òkè ọhụrụ ọzọ ma ọ bụ gbapụta òkè. A na-edepụtakarị Ego ahụ ma na-azụ ma na-ere ya n’Ahịa Mgbanwe Mbak, ike ọkọnọ na ọchịchọ ahịa ga-ekpebikwa ọnụahịa ya. Ya mere, onye nwere òkè nke chọrọ ịgbapụta òkè ya ga-agafere Onye Nnọchi Anya Azụmahịa Mbak ya.

Akwụkwọ Nkwekọrịta Ntụkwasị Obi

Akwụkwọ Nkwekọrịta Ntụkwasị Obi bụ nkwekọrịta dị n’etiti Onye Njikwa Ego na Onye Nlekọta Ntụkwasị Obi. Ọ na-achịkwa njikwa Atụmatụ Ego Ntụkwasị Obi A Kewara n’Òkè site n’idebe ikike, ọrụ, ebumnuche itinye ego, amụma, ụzọ itinye ego na ozi ndị ọzọ niile dị mkpa gbasara Ego ahụ.

Ndị Isi Metụtara Atụmatụ Ego Ntụkwasị Obi A Kewara n’Òkè
• Onye njikwa ego
• Onye nlekọta ntụkwasị obi
• Onye nchekwa akụ
• Onye na-edobe ndekọ ndị nwe akwụkwọ ego

Uru Atụmatụ Ego Ntụkwasị Obi A Kewara n’Òkè
• Ime ka ahịa isi ego Naịjirịa gbasaa ma sie ike
• Ibutere ndị mmadụ n’ọkwa obodo ọrụ ahịa isi ego
• Ọ na-enyere aka ịchịkọta ego ndị na-etinye ego dị iche iche maka itinye ego
• Ọ na-agba obere azụmahịa nke onwe ume iji ego ahịa isi ego maka itinye ego ogologo oge, nke dị mkpa maka ịgbasa azụmahịa ha ma mechaa akụ na ụba
• Uru/ego a na-enweta, mmụba uru isi ego, wdg.
• Ọ na-enye ndị na-etinye ego n’otu n’otu ohere ka ndị ọkachamara jikwaa Ego ha

Ego Nkwado Azụmahịa Ọhụrụ
Nke a bụ inye ụlọ ọrụ ọhụrụ na ndị ka na-eto eto ego n’oge mmalite ha mgbe ha na-achọ ito ngwa ngwa. A na-akọwa ya dịka ọrụ azụmahịa onye ọchụnta ego na-eme iji nweta uru, nke ebumnuche ya bụ isi bụ inye ụlọ ọrụ ọhụrụ na ndị na-eto eto ego ha enweghị ike inweta n’ụzọ ọzọ, iji rite uru n’ogologo oge.

Ka ego Nkwado Ego Azụmahịa Ọhụrụ dịrị, ihe ndị a ga-adị:

• Ndị na-anabata ihe ize ndụ, ndị dị njikere itinye ego na Ego Nkwado Azụmahịa Ọhụrụ ma chere uru ogologo oge kama uru obere oge (Onye Na-etinye Ego Nkwado Azụmahịa Ọhụrụ).
• A ga-enwe ụlọ ọrụ Nkwado Ego Azụmahịa Ọhụrụ nke ga-anakọta ego n’aka ndị na-anabata ihe ize ndụ ma nye ha mbak n’ọnọdụ ya, yana nkwa na ha ga-enweta nnukwu uru n’ọdịnihu.
• A ga-enwe azụmahịa bara uru, ma ọ bụ nke ọhụrụ ma ọ bụ nke ka na-eto eto, nke ụlọ ọrụ Nkwado Ego Azụmahịa Ọhụrụ nwere ike itinye akụkụ nke isi ego ya n’ime ya.
• A ga-enwe onye ọchụnta ego nwere ezigbo azụmahịa nke chọrọ isi ego iji gbasaa ya.

Usoro ọrụ Nkwado Ego Azụmahịa Ọhụrụ gụnyere:
•    Ịchịkọta ego
•    Ntinye ego n’ezigbo azụmahịa
•    Nleba anya na ịkwalite uru
•    Oge ịpụ na itinye ego ahụ.

Ebe Ego Nkwado Azụmahịa Ọhụrụ Si Abịa
• Ụlọ ọrụ na-etinye ego: – ndị a gụnyere ego ezumike nka, ụlọ ọrụ mkpuchi, na ntọala ọrụ ebere/ego e nyere mahadum nke ndị ọkachamara na-ejikwa.
• Ndị ọgaranya so n’òtù azụmahịa, ndị na-anabata nnukwu ihe ize ndụ ma nwee amamihe ịhọrọ ezigbo azụmahịa nwere nnukwu ohere ịga nke ọma.
• Òtù ụlọ ọrụ e guzobere iji kwado azụmahịa ọhụrụ na-enweghị ike ịdọta ego n’ụlọ akụ n’ihi na ha enweghị akụ nkwado ụgwọ na akụkọ ọrụ na-adọrọ mmasị.

Uru Inye Ego Nkwado Azụmahịa Ọhụrụ
•    Ọ na-enye aka iweta isi ego mmalite nye ụlọ ọrụ ọhụrụ iji nyere onye ọchụnta ego aka ime ka azụmahịa ya guzosie ike ma nọgide na-arụ ọrụ tupu ọ nwee ike ịdọta ego n’ụlọ akụ.
•    Ọ na-enye ụlọ ọrụ dịbu isi ego nwere ihe ize ndụ iji kwado ya n’oge uto ngwa ngwa, ma ọ bụ iji mee ka a webata ngwaahịa ọhụrụ n’ahịa.
•    Ọ na-atụnye ụtụ na GNP/GDP nke akụ na ụba site n’ịbawanye mmepụta.
•    Ọ na-emepụta ọrụ.
•    Ọ na-enyere ụlọ ọrụ ndị metụtara ya aka inweta mbelata ụtụ isi.
•    Ọ na-enyere aka ịgbanwe teknụzụ.
•    Ọ na-amụba ọrụ n’ahịa mgbanwe mbak site n’ịzụ mbak n’aka ndị nwe mbak dịbu, si otú ahụ na-akwalite uto ahịa isi ego.
•    Ọ na-enye isi ego e ji akwado njikọta ụlọ ọrụ na nnara ọchịchị ụlọ ọrụ.

Nsogbu ndị metụtara Nkwado Ego Azụmahịa Ọhụrụ na Naịjirịa
•    Ego ezughị ezu.
•    Nsogbu ịchọpụta teknụzụ ọhụrụ kwesịrị ekwesị nke obodo na ụzọ itinye ego kwesịrị ekwesị.
•    Enweghị usoro a kọwara nke ọma.
•    Asọmpi sitere na nhọrọ itinye ego ndị ọzọ na-adọrọ mmasị.
•    Enweghị ndị njikwa ruru eru ma nwee ahụmịhe.
•    Enweghị ikike teknụzụ zuru ezu.
•    Nsogbu akụrụngwa n’akụkụ njem, ezigbo okporo ụzọ, ọkụ eletrik (mmepụta ọkụ), ahụike, nkwukọrịta, wdg.

Usoro Itinye Ego n’Ala na Ụlọ (REITS)
REITS bụ usoro itinye ego a na-eme n’ìgwè nke na-etinye ego ozugbo (ịzụ, ijide na ilekọta) n’ala na ụlọ ndị na-eweta ego, nakwa akụ metụtara ala na ụlọ, site n’ego a chịkọtara n’aka ndị sonyere na ya/ndị nwere òkè.